สารสำคัญในหญ้ายา สู่ภูมิปัญญาการรักษาโรค

ในโลกของธรรมชาติ ใครจะล่วงรู้ว่าทุกใบไม้ ดอกผล หรือแม้กระทั่งรากที่หยั่งลึกลงไปใต้พื้นดิน ล้วนเก็บซ่อนความลับทางเคมีที่เป็นสารสกัดอันน่าทึ่งเอาไว้ สารประกอบทางเคมีที่พืชสร้างขึ้นเพื่อใช้ในการเจริญเติบโต ป้องกันตัวเองจากศัตรูพืชและโรคภัย หรือแม้กระทั่งใช้ในการดึงดูดแมลงผสมเกสร สารสำคัญเหล่านี้ไม่ได้ทำหน้าที่แค่ด้านชีววิทยาสำหรับตัวพืชเองเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ ที่ได้บริโภคหรือได้สัมผัสพืชที่มีฤทธิ์ทางยาเหล่านั้น รวมถึงมนุษย์เราด้วย

ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านแห่งเมืองน่าน

สำหรับจังหวัดน่าน เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่อุดมด้วยป่าไม้และพืชที่มีสรรพคุณทางยานานาชนิดมาอย่างยาวนาน จนทำให้น่านเป็นแหล่งเรียนรู้สำคัญเกี่ยวกับการใช้สารสำคัญเหล่านี้

แน่นอนว่าในบรรดาหญ้ายาแต่ละชนิด มีองค์ประกอบของสารสำคัญที่แตกต่างกันออกไปอย่างเป็นเอกลักษณ์ พืชบางชนิดสามารถบรรเทาอาการปวด ลดไข้ ขับพิษ หรือต้านการอักเสบ

ความหลากหลายทางเคมีนี้เองที่เป็นหลักการสำคัญในการใช้พืชที่มีสรรพคุณทางยาในการดูแลสุขภาพและรักษาโรคมาตั้งแต่โบราณตามวิถีตั้งแต่ชาวน่านที่ไม่ได้มีอุปกรณ์หรือเทคโนโลยีเข้ามาช่วยในการศึกษาสารสกัดในพืช จึงอาศัยเพียงการสังเกตและลองผิดลองถูก จนได้วิธีการนำสารสำคัญเหล่านั้นมาใช้ให้เกิดประโยชน์ทางการรักษา บรรเทาอาการเจ็บป่วย เกิดเป็นภูมิปัญญาที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

พืชที่มีสรรพคุณทางยากับการรักษาโรคของชาวน่าน

หากจะให้กล่าวถึงพืชที่มีสรรพคุณทางยา อาจไม่สามารถบอกได้ครบตามตำรายาโบราณของจังหวัดน่าน ในบทความนี้ เราจึงขอยกตัวอย่างเอาสารสำคัญที่พบในพืชที่มีสรรพคุณทางยาที่นำมาเป็นวัตถุดิบในการสร้างผลิตภัณฑ์ยาในการรักษาโรคตามโครงการฟื้นฟูป่าน่าน ดังนี้

สารสำคัญในพืช เพื่อการรักษาโรค

1. พรมมิ ( Bacopa monnieri (L.) Wettst. )

สารสำคัญ

พบสารกลุ่ม Saponinglycosides เช่น Bacoside A3 Bacoside X และ Bacopaside I Bacopaside II เป็นต้น และยังพบสารกลุ่ม Flavonoids อีกด้วย

พรมมิ เป็นสมุนไพรที่ได้รับการยอมรับในระดับสากลเรื่องการ บำรุงสมอง เพิ่มความจำ และลดความเครียด มีสารสำคัญหลักที่มีฤทธิ์ในการส่งเสริมการทำงานของระบบประสาท ยับยั้งการทำลายของเซลล์ประสาท ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการเรียนรู้และความจำ นอกจากนี้ยังช่วยลดความกังวลและทำให้จิตใจสงบอีกด้วย

2. ขมิ้นชัน ( Curcuma longa Linn. )

สารสำคัญ

สารสีเหลืองในกลุ่มเคอร์คูมินอยด์ (Curcuminoids) ที่ประกอบด้วย Curcumin Demethoxycurcumin และ Bisdemethoxycurcumin และยังพบ Volatile oils ด้วย

พืชที่หลายคนคุ้นชื่อกันเป็นอย่างดีอย่างขมิ้นชัน มีสรรพคุณทางยาจากกลุ่มของสารสีเหลือง มีคุณสมบัติเด่นคือ ต้านการอักเสบได้อย่างมีประสิทธิภาพสูง และยังช่วยปกป้องเซลล์จากความเสียหายของอนุมูลอิสระ เชื้อจุลชีพ สารแบคทีเรียปรสิต บำรุงระบบทางเดินอาหาร นอกจากนี้ยังช่วยขับลม บรรเทาอาการท้องอืดท้องเฟ้อได้อีกด้วย

3. ฟ้าทะลายโจร ( Andrographis paniculata (Burm.f.) Wall.ex Nees )

สารสำคัญ

สารกลุ่ม diterpene lactone เช่น แAndrographolide, neo-andrographolide, deoxy-andrographolide เป็นหลัก

ฟ้าทะลายโจร เป็นพืชที่มีสรรพคุณเป็นยาที่ถูกบรรจุอยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ของกระทรวงสาธารณสุข มีคุณสมบัติยับยั้งการเพิ่มจำนวนของไวรัส ต้านการอักเสบของร่างกาย และเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน ทำให้ฟ้าทะลายโจรเป็นที่นิยมใช้เป็นยาในการบรรเทาอาการไข้หวัด หรืออาการที่เกี่ยวข้องกับการติดเชื้อไวรัส และยังช่วยลดอาการไอและเจ็บคอได้เป็นอย่างดี

4. ยี่หร่า หรือ เทียนขาว ( Ocimum gratissimum Linn )

สารสำคัญ

Cuminaldehyde เป็นองค์ประกอบหลัก และยังพบสารกลุ่ม Terpene, Glycosides และ Flavonoids อีกด้วย

ยี่หร่า เป็นพืชที่มีสรรพคุณทางยาที่อยู่ในตระกูลเดียวกันกับกะเพรา จึงมักถูกนำไปประกอบอาหารล้านนาบ่อย ๆ แต่สรรพคุณทางยานั้นก็ไม่แพ้ใคร มีคุณสมบัติช่วยขับลม บรรเทาอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ ลดอาการปวดท้องบิดหรือท้องเสีย และยังช่วยกระตุ้นการย่อยอาหาร กระตุ้นระบบขับถ่ายได้ดีเพราะมีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียก่อโรคในลำไส้

5. ขิง ( Zingiber officinale Roscoe )

สารสำคัญ

ซิกจิงเจอรอล (6-Gingerols), โชกะออล (Shogaols) และยังพบสารประกอบกลุ่ม Phenolic ด้วย

หลายคนคงคุ้นเคยกับ ขิง พืชที่ใช้ในการทำอาหารเป็นอย่างดี ซึ่งขิงมีสารสำคัญที่นำมาทำเป็นยาเพื่อรักษาอาการต่าง ๆ ได้มากมาย ทั้งสารที่มีฤทธิ์บรรเทาอาการไข้สูง อาการหวัด ต้านการอาเจียน ช่วยขับลม และลดอาการจุกเสียด ท้องอืด อาหารไม่ย่อย กรดไหลย้อน มากกว่านั้นยังช่วยเรื่องการลดระดับน้ำตาลในเลือด ลดความดันโลหิตสูง ลดอาการอักเสบ ปวดบวมลงได้ดี

สารสำคัญที่ได้จากพืชเหล่านี้ ล้วนมาจากการทดลองจนได้เป็นสูตรการรักษา บันทึกลงใบลานจนกลายเป็นตำรายา ผ่านการวิจัยในห้องแล็บ จนกลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมาตรฐานรองรับจนถึงทุกวันนี้ สะท้อนให้เห็นว่าชาวน่านได้หลอมรวมเอาภูมิปัญญาโบราณกับเทคโนโลยีทันสมัยเข้าไว้ด้วยกันได้อย่างน่าทึ่ง สรรค์สร้างเป็นภูมิปัญญายุคใหม่ ที่พร้อมจะส่งผ่านเรื่องราวความรู้จากรุ่นสู่รุ่นอีกครั้ง