พืช-ยา-อาหาร: ภูมิปัญญาทางอาหารกับการรักษาโรคจากจังหวัดน่าน

ท่ามกลางทะเลหมอกที่ทอดตัวเหนือยอดดอยสูงของจังหวัดน่าน เสียงนกร้องสลับกับเสียงสายน้ำว้าที่ไหลเอื่อย คือท่วงทำนองที่ขับกล่อมผืนป่าตะวันออกของภาคเหนือมานานนับศตวรรษ เมืองที่โอบล้อมด้วยขุนเขาแห่งนี้ไม่เพียงแต่เป็นแหล่งต้นน้ำที่สำคัญ แต่ยังเป็น “ดินแดนแห่งสรรพยา” ที่ธรรมชาติมอบมาให้พร้อมกับความหลากหลายทางชีวภาพอันอุดมสมบูรณ์

สำหรับคนที่ใช้ชีวิตอยู่ใกล้ผืนป่า มื้ออาหารในแต่ละวันไม่ได้มีไว้เพียงเพื่ออิ่มท้อง แต่คือกระบวนการเยียวยาและสร้างสมดุลให้แก่ร่างกาย วิถีชีวิตของคนที่นี่ผูกพันกับแนวคิดที่ว่า “อาหารคือยา และยาคืออาหาร” อย่างแนบแน่น อย่างหญ้ายาหรือพืชที่มีสรรพคุณทางยา ทั้งที่ขึ้นตามริมรั้ว ในป่าลึก ผุดขึ้นใต้ร่มเงาไม้ใหญ่ หรือตามลำน้ำใส ที่ได้เดินทางจากผืนดินเข้าสู่ห้องครัว และแปรเปลี่ยนยาให้อยู่ในหน้าตาของอาหารที่หล่อเลี้ยงชีวิตมนุษย์มาอย่างยาวนาน

ก่อนที่ใบไม้สักใบจะถูกเด็ดมาต้มเป็นยา หรือรากไม้สักเหง้าจะถูกขุดขึ้นมาใส่ในแกง คนน่านโบราณมีสายใยความเชื่อที่ถักทอร่วมกับผืนป่าอย่างลึกซึ้ง ความเชื่อเรื่อง “ผีป่า ผีดอย” หรือ “เจ้าป่าเจ้าเขา” ไม่ใช่เรื่องของความงมงาย

หากแต่เป็นกุศโลบายอันชาญฉลาดในการปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ “ป่าชุมชน” และ “ป่าดงเซ้ง” (ป่าต้นน้ำศักดิ์สิทธิ์) ถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่หวงห้ามผ่านข้อห้ามทางความเชื่อ การจะเข้าไปเก็บพืชป่าต้องมีการขอขมาและเก็บในปริมาณที่พอเหมาะตามฤดูกาลเท่านั้น

นอกจากนี้ องค์ความรู้ด้านการรักษาโรคยังถูกบันทึกไว้อย่างเป็นระบบใน “ตำรายาใบลาน” ของวัดต่าง ๆ ในชุมชน โดยได้มีการกล่าวถึง “หญ้ายา” หรือพืชที่มีสรรพคุณทางยา ที่สะท้อนให้เห็นว่าวิทยาการแพทย์พื้นบ้านของน่าน เติบโตขึ้นมาพร้อมกับการเคารพและยอมรับในอำนาจของธรรมชาติ เพื่อให้มนุษย์และป่าพึ่งพากันได้อย่างยั่งยืน

จากป่าสู่สำรับ ภูมิปัญญาบนจานอาหารของคนน่าน

เมื่อก้าวเข้าสู่ห้องครัวของชาวน่าน กลิ่นหอมฉุนร้อนอันเป็นเอกลักษณ์จะโชยมาเตะจมูกทันที นั่นคือกลิ่นของ “มะแขว่น” พืชตระกูลส้ม-มะนาวที่ได้ชื่อว่าเป็นราชาเครื่องเทศเมืองเหนือ มะแขว่นของจังหวัดน่าน โดยเฉพาะจากอำเภอสันติสุขและอำเภอสองแคว ขึ้นชื่อเรื่องคุณภาพและกลิ่นที่หอมละมุนเป็นพิเศษ คนน่านนิยมนำผลแห้งของมะแขว่นมาสับผสมใน “ลาบคั่ว” ใส่ในแกงแค ซึ่งนอกจากจะช่วยชูรสชาติและดับกลิ่นคาวของเนื้อสัตว์แล้ว มะแขว่นยังมีฤทธิ์ทางยาช่วยขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ และเจริญอาหาร

นอกจากพืชบนดอยสูง หากมองลงไปในสายน้ำสะอาดที่ไหลผ่านโขดหิน จะพบกับ “ไก” หรือสาหร่ายน้ำจืดสีเขียวเส้นยาว (มักพบในแม่น้ำน่านช่วงฤดูหนาวที่น้ำใสและนิ่ง) ชาวบ้านจะช้อนไกขึ้นมาล้างให้สะอาดเพื่อทำเป็น “ห่อหมกไก” “น้ำพริกไก” หรือ “ไกยม” (ไกตากแห้งคั่ว) อาหารพื้นบ้านชนิดนี้สะท้อนความกลมกลืนของฤดูกาล ที่ธรรมชาติมอบสารอาหารโปรตีนสูงให้แก่มนุษย์ในช่วงที่อากาศหนาวเหน็บ

ในวันนี้ สิ่งที่บรรพบุรุษชาวน่านบอกเล่าต่อกันมาผ่านความเชื่อและรสชาติอาหาร กำลังถูกพิสูจน์และด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ ในห้องปฏิบัติการพบว่า พืชอาหารและยาท้องถิ่นของน่านมีสารสำคัญทางพฤกษเคมี (Phytochemicals) ที่มีฤทธิ์ในการบำบัดรักษาโรคอย่างมีนัยสำคัญ

จากงานวิจัยเชิงลึกระบุว่า มะแขว่น อุดมไปด้วยน้ำมันหอมระเหยที่มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระสูง และมีฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย ซึ่งช่วยอธิบายเหตุผลทางวิทยาศาสตร์ที่คนโบราณนำมะแขว่นมาใส่ในเมนูเนื้อสัตว์ดิบหรือกึ่งดิบกึ่งสุกเพื่อป้องกันการบูดเสียและลดอาการท้องเสีย ยิ่งไปกว่านั้น สารสกัดจากมะแขว่นยังถูกนำไปพัฒนาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์สเปรย์ไล่ยุงและแมลง รวมถึงน้ำมันนวดบรรเทาอาการปวดกล้ามเนื้อ

ขณะที่ “ไก” หรือสาหร่ายน้ำจืดเมืองน่าน จากการศึกษาพบว่ามีคุณค่าทางโภชนาการสูงมาก มีโปรตีนเทียบเท่ากับเนื้อสัตว์ มีกรดไขมันไม่อิ่มตัวกลุ่มโอเมกา-3 และโอเมกา-6 ปัจจุบันถูกนำไปผลิตเป็นอาหารเพื่อสุขภาพ

นอกจากนี้ ในจังหวัดน่านยังมีพืชอีกหลายชนิดที่มีการค้นพบว่ามีคุณสมบัติของการเป็นหญ้ายา ที่สามารถรักษา เยียวยา หรือป้องกันโรคภัยไข้เจ็บ

สายใยที่ไม่มีวันขาดระหว่าง มนุษย์ พืช และอนาคต

ภูมิปัญญาทางอาหารและการรักษาโรคของจังหวัดน่าน จึงไม่ใช่เรื่องราวในอดีตที่ล้าสมัย หรือเป็นเพียงแค่เรื่องเล่าพื้นบ้าน หากแต่เป็นสะพานเชื่อมโยงระหว่าง “รากเหง้าความเชื่อ” กับ “นวัตกรรมวิทยาศาสตร์” ที่พิสูจน์ให้เห็นว่า มนุษย์สามารถมีสุขภาพที่ดีและเอาชนะโรคภัยไข้เจ็บได้ด้วยการพึ่งพิงพลังแห่งธรรมชาติ อย่างหญ้ายา

บทเรียนจากผืนป่าน่านบอกเราว่า ความมั่นคงทางอาหารและยาในอนาคตไม่ได้อยู่ในโรงงานสารเคมี แต่อยู่ในผืนป่าที่สมบูรณ์และวิถีชีวิตที่เคารพสิ่งแวดล้อม ตราบใดที่ดอยป่าน่านยังเขียวขจี สายน้ำยังสะอาด และคนรุ่นหลังยังคงรักษาองค์ความรู้นี้ไว้ “พืช-ยา-อาหาร” จากภูมิปัญญาน่าน ก็จะยังคงทำหน้าที่หล่อเลี้ยงและเยียวยามนุษยชาติต่อไป

ที่มาของข้อมูล

• สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน): “ดงเซ้ง” ภูมิปัญญาการรักษาป่าของชุมชนม้ง
• สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน): “มะแขว่น” สุดยอดเครื่องเทศล้านนา อร่อยลิ้นชา นานาประโยชน์
• มหาวิทยาลัยเชียงใหม่: สาหร่ายไก
• มูลนิธิสืบนาคะเสถียร: ชวนรู้จัก ‘ไก’ สาหร่ายน้ำจืด สุดยอดตัวชี้วัดคุณภาพแหล่งน้ำที่สะอาด